Νοσταλγικές εικόνες από το παρελθόν της Φλώρινας φιλοξενεί κάθε Παρασκευή η στήλη "Παράθυρο στο παρελθόν" της εβδομαδιαίας εφημερίδος "Φωνή της Φλωρίνης " και συγκεκριμένα στο φύλλο με αριθμό κυκλοφορίας 2910/05.03.2021 ο εκδότης Σωτήριος Βόσδου, δημοσιεύει φωτογραφία από το έτος 1914 την οποία την συνοδεύει με το παρακάτω κείμενο:

17 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 1914 - ΠΡΙΝ 107 ΧΡΟΝΙΑ

Με ερέθισμα το επετειακό κείμενο του Βορειοηπειρωτικού Συλλόγου Φλώρινας για την Ημέρα Ανακήρυξης της Αυτονομίας της Βορείου Ηπείρου στο φύλλο της ΦΩΝΗΣ 2908/19-2-2021, ο συμπατριώτης μας Ορέστης Β. Τσάμης, ανακάλεσε από την μνήμη του ιστορίες που του διηγήθηκε η γιαγιά του Αλεξάνδρα σχετικά με την συμμετοχή του παππού του Λάζου (Λάζαρου) Τσάμη στον Βορειοηπειρωτικό Αγώνα. Στο παρακάτω κείμενο αποτύπωσε ένα μικρό χρονικό δράσεων του Λάζου Τσάμη την συγκεκριμένη χρονική περίοδο και μας το απέστειλε μαζί με την φωτογραφία που δημοσιεύουμε.

Ο Λάζος Τσάμης, με μουστάκι, διακρίνεται (όπως βλέπουμε την φωτογραφία) δεύτερος λίγο δεξιά πίσω του μητροπολίτη που βρίσκεται στο κέντρο.

Ευχαριστούμε ιδιαίτερα τον κ. Ορέστη Τσάμη που μας γνωστοποίησε (ή υπενθύμισε) ιστορικά γεγονότα του Ελληνισμού.

Όταν στις 17 Φεβρουαρίου 1914, έγινε η ανακήρυξη της αυτονομίας της Βορείου Ηπείρου η ηπειρώτικη καταγωγή του Λάζου Τσάμη τον ώθησε να καταταγεί εθελοντής στον Ιερό Λόχο Κορυτσάς. Στις 1 Μαρτίου 1914 ήταν παρών στην πανηγυρική ανακήρυξη της αυτονομίας της Βορείου Ηπείρου στο Αργυρόκαστρο, φωτογραφούμενος με παλαιούς συναγωνιστές από τον Μακεδονικό Αγώνα και τους Βαλκανικούς Πολέμους τον πρωθυπουργό της Προσωρινής Κυβέρνησης της Βορείου Ηπείρου Γεώργιο Ζωγράφο και τους μητροπολίτες Δρυϊνουπόλεως Βασίλειο και Βελλά και Κονίτσης Σπυρίδωνα.

Οι μάχες που ακολούθησαν στην περιοχή Βίγλιστας και στις οποίες έλαβε μέρος ο Λάζος με τον Ιερό Λόχο Κορυτσάς υπό τον υπολοχαγό Γεώργιο Μαυρατζά, ήταν σκληρές και με μεγάλες απώλειες. Τραυματίσθηκαν αρκετοί συναγωνιστές του από τον Μακεδονικό Αγώνα, όπως ο Τσόντος Βάρδας και ο αδελφός του Παύλου Μελά, Βασίλειος Μελάς.

Στις 25 Ιουνίου 1914 ο Λάζαρος με τα ένοπλα σώματα του Τσόντου Βάρδα και του Παύλου Γύπαρη εισήλθε στην απελευ-θερωμένη Κορυτσά. Εκεί ο Λάζος συνάντησε τυχαία την κυρία Έντιθ Ντούρχαμ (Miss Edith Durham) που μετείχε σε μια ανθρωπιστική αποστολή. Αμέσως ενημέρωσε την κυβέρνηση της Βορείου Ηπείρου για την παρουσία της κυρίας Έντιθ Ντούρχαμ (Miss Edith Durham) και για την άκρως ανθελληνική στάση της κατά την διάρκεια του Μακεδονικού Αγώνα όταν ως μέλος του Βρετανικού Ταμείου Αρωγής προς τον Μακεδονικό Λαό, είχε εγκαταστήσει στην περιοχή της Καστοριάς αγγλικό νοσοκομείο που δήθεν αντιμετώπιζε μια μολυσματική αρρώστια, η οποία ως προς τα συμπτώματά της έμοιαζε να είναι τυφοειδής, ενώ στην πραγματικότητα περιέ-θαλπε τραυματίες των βουλγαρικών ανταρτικών σωμάτων. Η αλήθεια αποκαλύφθηκε όταν ο Λάζος με την βοήθεια του προσωπικού του φίλου και διοικητή του τουρκικού αποσπάσματος της στρατοχωροφυλακής Πισοδερίου Χουσείν Ιμπραήμ (Hussein Ibrahim), αφαίρεσε από την ταχυδρομική άμαξα, επιστολή της Λαίδης Τόμσον προς τον Άγγλο Πρόξενο Μοναστηρίου, από την οποία αποκαλυπτόταν η αλήθεια. Η επιστολή παραδόθηκε στον Μητροπολίτη Καραβαγγέλη και έληξε άδοξα η ιστορία της αγγλικής ανθρωπιστικής αποστολής στην Καστοριά.

Αυτή λοιπόν η κυρία Έντιθ Ντούρχαμ μετά την επιστροφή της στην Αγγλία έγραψε άρθρο στην εφημερίδα Μάντσεστερ Γκάρντιαν [στο φύλλο της 22ας Ιουλίου 1914] που υποστήριζε ότι κατά την μονοήμερη παραμονή της στην Κορυτσά και σε επαφή της με τους Αλβανούς κατοίκους, διαπίστωσε ακρότητες των Ηπειρωτών και του Ελληνικού Στρατού κατά του Αλβανικού στοιχείου, που ανάγκασαν τους Αλβανούς να μεταναστεύσουν από την περιοχή προς την Αυλώνα και το Δυρράχιο. Πολύ σύντομα συνέγραψε βιβλίο πάνω στο ίδιο θέμα. Το δημοσίευμα προκάλεσε αίσθηση στη βρετανική κοινή γνώμη, αλλά και στην βρετανική πολιτική σκηνή και στις 28 Ιουλίου 1914 ετέθη σχετικό ζήτημα στη Βουλή των Λόρδων, σε μια κρίσιμη περίοδο διαβουλεύσεων για το Βορειοηπειρωτικό. Ειδοποιημένη έγκαιρα η κυβέρνηση της Βορείου Ηπείρου από τον Λάζο Τσάμη για την ανθελληνική συμπεριφορά της Durham είχε λάβει εγκαίρως τα μέτρα της. Στις 30 Σεπτεμβρίου 1914, ο Άγγλος πολεμικός ανταποκριτής από το 1912 στα Βαλκάνια Μπάτλερ (C.S. Butler) αποκάλυψε ότι η κυρία Έντιθ Ντούρχαμ ήταν αδύνατο να είχε γνώση της περιοχής αφού πέρασε από εκεί μόνο μια μέρα, και πως τα ελληνικά στρατεύματα είχαν αποσυρθεί ήδη από τον Φεβρουάριο του ιδίου έτους, πίσω από την Ελληνοαλβανική μεθόριο. Το μόνο λυπηρό γεγονός που συνέβη στην περιοχή της Κορυτσάς ήταν η μετανάστευση 12.000 Βορειοηπειρωτών προς την Βίγλστα, το Πισοδέρι και την Καστοριά αποκάλυπτε ο Butler.

Αυτές οι αποκαλύψεις άλλαξαν την στάση της αγγλικής κοινής γνώμης. Η υπογραφή του Πρωτόκολλου της Κέρκυρας στις 4 Μαΐου 1914, καθόρισε την αυτονομία της Βορείου Ηπείρου που επικυρώθηκε επίσημα την 1η Ιουλίου 1914 από τις διπλωματικές αποστολές των Μεγάλων Δυνάμεων και σημάδευσε την λήξη του Βορειοηπειρωτικού Αγώνα.

Ορέστης Β. Τσάμης